جمعیت شناسی مردم کوفه

مرتبط با پرونده
مسلم بن عقیل فرستاده امام حسین (ع) در کوفه
مردم شناسی کوفه بخش اول
جمعیت شناسی مردم کوفه
بررسی تحلیلی نهضت امام حسین (ع) سهم وسيعی از نوشته های متفکران اعم از مسلمان و غیر مسلمان و نیز شیعه و غیر شیعه را در میان مباحث شیعه شناسی به خود اختصاص داده است اما وجه مشترک عمده این نوشته ها آن است که به بررسی یکسویه نهضت پرداخته و بیشتر تلاش خود را صرف بررسی شخصیت رهبر این نهضت یعنی امام حسین (ع) نموده و سعی در شناختن دیدگاه آن حضرت کرده اند ولی باید توجه داشت که سوی دیگر نهضت مردم کوفه هستند که با نامه نگاریهای خود موجبات این سفر را به وجود آورده اند بنابراین در دو مقاله به مردم شناسی کوفه می پردازیم.
شهر کوفه در سال ۱۷ هجری به دستور عمر خلیفه دوم و به دست سعد بن ابی وقاص فرمانده سپاه مسلمانان در جنگ با ایرانیان پیریزی شد. هدف از تأسیس این شهر بنیان گذاری یک پادگان نظامی در نزدیکی ایران به منظور پشتیبانی نیروهای عمل کننده در داخل ایران بود. [۱] عمر دستور داده بود که گنجایش مسجد این شهر به گونه ای باشد که بتواند تمام جمعیت نظامی را در خود جای دهد و مسجدی که طبق این دستور ساخته شد میتوانست چهل هزار نفر را در خود جای دهد [۲] بنابراین میتوانیم به این نتیجه برسیم که شهر کوفه در آغاز تأسیس حدود چهل هزار نفر جمعیت نظامی داشته است و با توجه به این که بسیاری از افراد این ،جمعیت زن و فرزند خود را نیز همراه داشته اند با احتساب حداقل یک زن و
یک فرزند برای هر سرباز به جمعیتی معادل یکصد و بیست هزار نفر برای این شهر در هنگام تأسیس دست مییابیم.
پس از بنیان گذاری ،کوفه به عللی همچون داشتن آب و هوای خوش نزدیکی به رود پر آب فرات مجاورت با ایران و وضعیت اقتصادی مناسب که از راه خراج و غنائم سرزمینهای فتح شده به دست آمده بود این شهر پذیرای سیل مهاجرت ،اقوام قبائل و مردم مختلف از سرتاسر مملکت وسیع اسلامی اعم از حجاز یمن و ایران گردید به گونه ای که پس از مدتی کوتاه شهر آباد و تاریخی حیره را که پایتخت دودمان عربی آل منذر بود، تحت الشعاع قرارداده و آن را به سمت ویرانی کشانید.
جمعیت کوفه به دو بخش عرب و غیر عرب تقسیم میشد بخش عظیمی از عربهای ساکن کوفه قبائلی بودند که با آغاز فتوحات اسلامی در ایران از نقاط مختلف شبه جزیره عربستان برای شرکت در جنگ به عراق کوچ کردند و سرانجام پس از پایان یافتن فتوحات در دو شهر بزرگ کوفه و بصره سکنی گزیدند.
این مهاجرت ها در سال ۳۶ هجری که حضرت علی (ع) این شهر را پایتخت خود قرارداد شدت بیشتری یافت به گونه ای که مورخان در بیان تعداد سپاهیان کوفی حضرت علی (ع) در جنگ صفین در سال ۳۷) (هجری) ارقامی چون ۶۵ هزار [۳] ۹۰ هزار [۴] و ۱۲۰ هزار [۵] را ذکر می نمایند. چنانچه روشن است این اعداد تنها بیانگر قسمت اعظم نیروی نظامی مستقر در آن شهر است و نه تمام نیروی نظامی و نه همه جمعیت
كوفه).
در سال ۵۰ هجری که زیادین ابیه از سوی معاویه عهده دار امارت کوفه شد با توجه به فراوانی شیعیان حضرت علی (ع) در کوفه و ترس شام از کوفیان دست به انتقال عظیم نیروی انسانی از کوفه به شام خراسان و نقاط دیگر زد به گونه ای که گفته شده او تنها ۵۰ هزار نفر را به خراسان منتقل نمود [2] در دوران حکومت زیاد جمعیت کوفه به ۱۴۰ هزار نفر تقلیل پیدا کرد به گونه ای که زیاد هنگامی که اقدام به گسترش مسجد جامع کوفه کرد آن را به اندازه گنجایش ۶۰ هزار نفر وسعت داد. [۲] پس از مرگ معاویه در سال ۴۰ هجری بعضی از کوفیان با نوشتن نامه به امام حسین (ع) سخن از سپاه صد هزار نفری آماده به خدمت به میان آوردند. [۸] این سخن گرچه نسبت به آمادگی کوفیان اغراق آمیز است، اما می تواند تعداد تقریبی جمعیت نظامی کوفه را در آن زمان مشخص نماید.
از مطالب فوق میتوانیم به نتایج ذیل برسیم
۱. ذکر رقم ۱۲ هزار نامه از سوی کوفیان خطاب به امام حسین (ع) رقم معقولی به نظر میرسد.